Friday, November 20, 2026

 

De meter is open. De rest is een walled garden.

Waarom de Nederlandse netcongestie wordt gewonnen of verloren op de laatste tien meter bedrading — en waarom we een landelijke API-laag nodig hebben voordat de volgende tien miljoen apparaten binnendruppelen.


In het hart van de Nederlandse energietransitie zit een kleine absurditeit. Je netbeheerder moet je een gratis, onversleutelde datapoort op je elektriciteitsmeter geven. Al jaren. De P1-poort is van jou: geen abonnement, geen toestemming, geen cloudaccount nodig. Elke vijf  seconden geeft hij door wat je afneemt en wat je teruglevert — per fase, per tarief; op sommige nieuwere meters zelfs elke seconde.

Het is, eerlijk gezegd, een van de meest radicaal consumentvriendelijke stukken energiebeleid in Europa. En vrijwel niemand heeft ervan gehoord.

Voorbij die poort stopt de openheid. Niet geleidelijk, maar abrupt. Elk apparaat dat daadwerkelijk iets met die data kan doen — de omvormer, de batterij, de laadpaal, de warmtepomp — sluit zijn aanstuurinterface op achter een leveranciersapp, een leverancierscloud en het commerciële beeld van die leverancier van wat jij zou mogen willen. We hebben de ogen bij wet openbaar gemaakt en de handen overgelaten aan wie de hardware verkoopt.

In dat gat wordt de strijd tegen de netcongestie beslist.

De stand van zaken in 2026

Laten we zakelijk doen over de staat van het fysieke net, want de abstractiekloof in deze discussie is genadeloos. In de najaarscijfers van 2026 wachtten bijna 15.500 bedrijven en organisaties op (meer) stroom — een groei van ruim 300 in een half jaar. Die groei vlakt af, maar niet omdat het probleem is verzacht. De uitbouw versnelt nog niet, de bouw van middenspanningsstations blijft lastig, en een deel van de daling komt doordat de wachtlijst is opgeschoond: alleen kansrijke aanvragen bleven over. Producenten van stroom hebben een eigen, aparte wachtlijst, en daar wachten nog steeds duizenden projecten op ruimte.

De grotere structurele verandering viel op 1 juli 2026. Twintig jaar lang werden kleine verbruikers beschermd: een huishouden, een bakker, een paar laadpalen — je kreeg je capaciteit, en wachten deed de industrie. Die bescherming is weg. In een congestiegebied kan een kleinverbruiker nu net zo worden geprioriteerd — of uitgesteld — als iedereen, en de wachttijd loopt per regio op van een of twee jaar naar vijf, zeven, tien. Uitbreiden, verlengen, elektrificeren, een warmtepomp, een tweede laadpaal: het antwoord kan zijn "niet vóór 2034".

Intussen heeft de Energiewet, sinds 1 januari 2026 van kracht, je status formeel herschreven. Je bent geen passieve afnemer meer, maar een actieve afnemer: je mag opwekken, je mag opslaan, daar mag je niet door worden benadeeld, en je mag een dynamisch contract eisen. Die rechten stammen grotendeels uit de Europese elektriciteitsrichtlijn van 2019 — de Energiewet bundelt en versterkt ze, maar verzint ze niet.

Aan de prijskant is de dagmarkt in Europa per eind september 2025 overgestapt op kwartierlijk handelen en plannen: vierennegentig prijzen per dag in plaats van vierentwintig, met negatieve prijzen als terugkerend zomermiddagen-verschijnsel in plaats van curiosa. In mei 2026 dienden de gezamenlijke netbeheerders bij de ACM een voorstel in voor een tijdsafhankelijk nettarief voor huishoudens en kleinverbruikers — dus voor vrijwel elke aansluiting tot en met 3×80 A. In oktober publiceerde de ACM haar eigen ontwerpbesluit: het transporttarief wordt deels volume- en deels tijdsafhankelijk, met vaste tijdsblokken, en gaat per 1 januari 2029 in. Lees dat als wat het is: het nettarief wordt een congestietarief, op tijdstip. De ACM schat dat het de piekbelasting door huishoudens met 10 procent verlaagt — ruimte voor circa 700.000 extra woningen zonder één nieuwe kabel.

Datzelfde najaar begonnen Enexis, Liander en Stedin huishoudens te betalen voor flexibiliteit: batterijen, warmtepompen en laadpalen die op drukke momenten teruggestuurd mogen worden. Eerste ronde, een beperkt aantal gebieden, alleen opslag, pompen en laadpalen — en opvallend niet de omvormers en panelen.

Zet die feiten op een rij en de vorm van het komende decennium ligt vast. Capaciteit per aansluiting wordt gerationeerd. Prijs wordt een congestiesignaal op kwartierresolutie. Er wordt betaald voor flexibiliteit, nu, op schaal. Alle drie die mechanismen hebben iets nodig dat binnenshuis kan meten, beslissen en handelen, tientallen keren per dag, zonder mens.

Dat iets is een home energy management system. Er is geen versie van dit decennium waarin je er geen nodig hebt.

De commerciële ruimte: een app in de vorm van een HEMS

Daarmee zijn we bij wat de markt werkelijk verkoopt.

De wereldwijde HEMS-markt groeit van enkele miljarden dollars richting de tiend miljarden rond 2030, en op inmiddels elke Nederlandse installateursbus staat "energiemanagement". Bijna niets daarvan is een systeem. Het is een app met een staafdiagram van gisteren, een zelfverbruikspercentage en een schema dat je niet geacht wordt te wijzigen. De meestvoorkomende architectuur in het veld is een batterij die tegen zichzelf optimaliseert: hij schaaft een curve die niemand heeft opgegeven, laadt 's nachts omdat er in 2023 in Shenzhen een standaard is gezet, en negeert het prijssignaal volledig omdat de leverancier een vast tariefafspraak heeft met één netleverancier.

Drie structurele problemen, en geen ervan gaat over featurecompleetheid.

De stack is één leverancier per kast. In een typische Nederlandse opstelling praat de pv-omvormer via één app, de batterij via een tweede, de laadpaal via een derde, de warmtepomp via een vierde, en de meter — het enige werkelijk open ding in de hele meterkast — zit in geen van alle. De "geïntegreerde oplossing" die installateurs verkopen is integratie in de zin dat er één factuur onder vier producten staat. Zodra je installatie twee merken overschrijdt, stopt de optimalisator van de leverancier optimalisator te zijn en wordt hij een duur dimmertje op één groep.

Besturing is gehuurd, niet eigendom. Cloud-only-apparatuur is de norm, dus de lus die bepaalt of je huis 1,2 kW opneemt of 5 kW teruglevert is afhankelijk van een DNS-resolutie, een TLS-handshake en een bedrijf in een andere rechtsorde dat oplosbaar blijft. Enkele van die leveranciers zijn al omgevallen en hebben hardware achtergelaten die niet meer laadt. Zelfs in de onschuldige variant geldt: valt je internet om 17:40 op een koude februarieavond weg, dan vertrekt de intelligentie uit het huis en doet jouw 10 kWh aan opslag het volgende uur precies niets.

De prikkel zit fout, en dat is geen complot maar een businessmodel. Wie je de kast verkoopt, wordt voor de kast betaald. Niet voor netontlasting, en al zeker niet om je apparaat aanstuurbaar te maken voor een derde. Interoperabiliteit is een kostenpost; een vergrendelde app met maandabonnement is een balanspost. Dat is waarom de ACM bij slimme-meterdata steeds op dezelfde conclusie uitkomt — al is het meest bruikbare stuk daar zeven jaar oud: de ACM pleitte in maart 2019 in haar Visie datagovernance energie voor onafhankelijk databeheer waarin alle marktpartijen onder gelijke voorwaarden toegang hebben en de consument zelf expliciet toestemming geeft. Als je ooit hebt geprobeerd een gangbare laadpaal een externe setpoint te laten opvolgen in plaats van zijn eigen app, weet je wat die bevinding in de praktijk betekent.

De knutselruimte: beter dan de markt, en geen beleid

Dus zijn de knutselaars zelf iets gaan bouwen. Er bestaat een grote, oprechte, indrukwekkende Nederlandse onderstroom die dit doet: Home Assistant-instanties die P1 via een serial-naar-wifi-dongle op een hertz uitlezen; ESPHome en Tasmota die het ondankbare schakelwerk doen; OpenEMS, openWB en evcc die de dispatch doen; Modbus TCP die rechtstreeks de omvormer in gaat — Victrons Venus OS dat power-limiting-registers exposeert, SunSpec-unit-ID's op SMA-apparatuur — zodat je de hardware daadwerkelijk kunt terugregelen in plaats er beleefd om te vragen via een REST-API in Frankfurt. Zo krijg je een huis dat de auto bij negatieve prijzen laadt, 's avonds in de piek ontlaadt en de aansluiting binnen zijn gecontracteerde capaciteit houdt.

Het is ook geen landelijke strategie, en doen alsof zou romantisch zijn.

DIY-HEMS kent drie faalmodi, en ze versterken elkaar. Het is niet-auditbaar: niemand kan aan de netbeheerder tonen of de tweeduizend geïmproviseerde regelaars in een postcode doen wat ze zeggen te doen. Het is ongelijk: de baten gaan naar mensen met de kennis en de vrije avonden, waardoor flexmarkten een middenklasseclub worden en netontlasting een hobbyisten-dividend. En het is breekbaar op een manier waar hobbyisten eerlijk over zijn en niemand anders — de helft van deze opstellingen is Python op een SD-kaart, zonder dependency-pinning, zonder rollback en met een systemd-unit die stilletjes stoppt zodra een API verandert.

Ik draai er zelf een. Mijn vooringenomenheid is dat de enige HEMS die vertrouwen verdient een standalone is: de regelkap leeft op een kleine computer in huis, praat tegen de omvormer via lokale Modbus, leest de meter via lokale MQTT, en gaat door als de NAS sterft, als de domotica sterft en als de glasvezel wordt doorgesneden. Dat is een ontwerpprincipe, geen eigenaardigheid. De lus moet in iets veiligs en nog bruikbaars kunnen terugvallen. De meeste commerciële producten vallen terug op "bel de helpdesk".

Maar ik maak me niets wijs over schaal. Miljoenen huishoudens gaan geen setpoint-planner schrijven. De werkelijke opdracht van de knutselscene is het bewijs vanbaarheid en de drukgroep: aantonen dat de interfaces bestaan, dat de waarde er is, en dat het technische noodzaak-argument van leveranciers meestal commerciële voorkeur is. Daarna moet het overbodig worden gemaakt door regelgeving.

Het ontbrekende midden: er is geen landelijke API-laag

Hier is de diagnose, recht voor z'n raap. Nederland heeft uitstekende 'primitives' en geen bindweefsel.

We hebben open meterdata, bij wet verplicht. We hebben een landelijke dagprijzen en een markt die naar kwartiergranulariteit is gegaan. We hebben een groeiende populatie aanstuurbare apparaten. Wat we niet hebben is een standaardmanier voor een regelaar om te vragen wat het net nodig heeft en daarop te reageren — plus een standaardmanier om ervoor betaald te krijgen.

Kijk eens naar wat een HEMS nodig heeft om op een overbelast fedder zijn werk te doen, en wat het vandaag daadwerkelijk kan krijgen:

  • De congestietoestand op mijn locatie. Niets. Nul. De netbeheerder weet dat de kabel aan zijn limiet zit en deelt die kennis met niemand in machineleesbare vorm. Het huishouden hoort van de congestie als twee jaar later het tariefvoorstel binnenkomt.
  • Een stuur- of setpointsignaal. Dat signaal komt vandaag binnen als een commercieel contract met één leverancier, die vervolgens je apparaat op afstand aanstuurt via een contract met beperkte afnamemogelijkheden. Er is geen apparaatneutraal, HEMS-kanaal. Wil je de flexvergoeding, dan geef je een derde de macht over je hardware — en moet je eigen regelaar achteraf terugvinden wat er net is gebeurd.
  • De registratie van mijn flex. Een website. Een formulier. Energieleveren.nl, met een registratieplicht voor opslag vanaf 0,8 kW tot onder de 1 MW sinds mei 2024, en zonder enige programmatieve route. Dat betekent dat een keurige DIY-installatie één API-call van onregistreerbaar af staat, en één niet-aangevinkt formulier verwijderd is van formeel in overtreding zijn — terwijl je tegelijk onzichtbaar blijft in het capaciteitsbeeld van de netbeheerder.
  • Een lokaal aanstuurcontract waar de eigenaar op kan bouwen. Niets bindends. Niets dat zegt dat een apparaat dat in Nederland wordt verkocht een externe vermogenssetpoint via een gedocumenteerde lokale interface moet accepteren.

We hebben dus een systeem gebouwd waarin de waarde van flexibiliteit reëel is, het betalingsmechanisme live is, en het leidingwerk ertussen een leveranciersrelatie is die via een webformulier loopt. Dat is geen markt. Dat is een wachtrij met een verdienlaag.

De kloof zie je ook in de standaardisatieoorlog die we niet voeren. EEBUS SPEI (bouwend op SPINE), SunSpec, OCPP, OpenADR, NEN-werk aan interoperabiliteit, het open-HEMS-onderzoek dat Waag Futurelab voor TKI Urban Energy deed, de acht doorbraken uit het Aansluitoffensief dat het kabinet in februari 2026 aan de Tweede Kamer stuurde — er is veel nagedacht. Wat ontbreekt is een besluit. Elke standaard wordt door een andere leverancier voor een andere reden omarmd, en geen enkele is de ruggengraat van een nationaal programma. Het resultaat is dat een installateur in 2026 nog steeds een "slim" huis kan verkopen waarvan de componenten niet met elkaar kunnen onderhandelen zonder hub, en de hub van iemand anders is.

Wat ik zou willen vragen

Geen strategie. Interfaces en plichten, zodanig geformuleerd dat een huishouden, een installateur en een netbeheerder elk één ding kunnen bouwen in plaats van vierhonderd.

1. Een congestie-API per locatie. Elke netbeheerder publiceert, machineleesbaar en gep Versioneerd, zijn congestiestatus en verwachte congestievensters per gebied — plus, bij voorkeur, een "ruimte"-schating per aansluiting. Dit is het goedkoopste en most effectieve publieke dataproduct van de Nederlandse energie. Het kost vrijwel niets en maakt elke regelaar in het land wijzer op de dag dat het live gaat. Het mag niet achter een commercieel contract met een aggregator zitten.

2. Een flexregistratie- en dispatch-API met dezelfde rechtskracht als het papieren formulier. Registreer een apparaat, geef zijn aanstuurbare bereik en duur op, ontvang stuurmomenten, krijg een controleerbare ontvangstvaarde van de levering die je hebt neergezet. Dezelfde gegevens, dezelfde verplichtingen, geen browser nodig. Als registratie verplicht is voor opslag vanaf 0,8 kW, dan hoort daar een niet-interactieve route om te voldoen bij — dat zou onbetwist moeten zijn.

3. Een lokaal-vooraan-aanstuurverplichting voor alles wat hier als energie-apparatuur wordt verkocht. Elke omvormer, batterij, lader en warmtepomp op de Nederlandse markt moet een gedocumenteerde lokale interface met vermogenssetpoint en status-teruglezing hebben, en moet zonder internet veilig en in een vastgestelde fallbackstand doorwerken. Geen cloud-only-apparaten meer wiens optimalisatie met de DSL verdwijnt. Deze ene regel doet meer voor de veerkracht van de Nederlandse huisinstallatie dan enige subsidie.

4. Non-discriminatie van derde-regelaars, afgedwongen. Als een leverancier een apparaat mag aansturen op grond van een congestiecontract, dan moet de eigenaar met zijn eigen HEMS dezelfde signalen via dezelfde interface kunnen sturen, en ze moeten geweigerd of overschreven kunnen worden met een expliciete, gelogde, intrekbare toestemming. Een flexuitkering die ervan afhangt dat je de macht over je apparaat aan één leverancierscloud afstaat, is geen markt; het is een klantbinding met een groen labeltje.

5. Repareer de ongelijke betaling zodat het mechanisme schaalt. De eerste flexrondes bestrijken enkele gebieden en sluiten pv-omvormers uit — verdedigbaar als pilot, onverdedigbaar als eindstation. Publiceer de interface van de regeling en laat elke leverancier, elke aggregator en elke bekwame regelaar concurreren op het leveren van dezelfde kilowatts, en betaal op gemeten respons in plaats van op contractuele belofte.

6. Zeg wat "veilig" betekent. Elk huishoudelijk apparaat dat snel aangestuurd kan worden, is bij gebrek aan een betere naam netinfrastructuur. Leg in één document het frequentierespons- en gradiëntenvelop voor huishoudelijke opslag en laden vast, zodat een DIY-build, een certificeringsinstantie en een netbeheerder over dezelfde getallen discussiëren. Zorg dat er continuiteitsgrantie is voor (open) firmware.

Niets van dit is exotisch. Het is dezelfde logica die ons de P1-poort en CSS laadpunten gaf: publiceer de interface, ga uit de weg, laat duizend implementaties het uitvechten. Dat heeft gewerkt. We zijn alleen halverwege gestopt.

De laatste tien meter

Er gaat in Den Haag een argument rond dat congestie een koperprobleem is en koper een doorlooptijd van tien jaar heeft, dus dat het antwoord geduld plus industrieel afregelen is. Het is de helft waar, en het ware deel daarvan is duur en traag. De andere helft is dat Nederland zich heeft uitgegeven in de positie dat het, in miljoenes woonkamers, de goedkoopste aanstuurbare capaciteit van het land in bezit heeft — batterijen die voor een ander doel zijn gekocht, auto's die achttien uur per dag stilstaan, warmtepompen met honderd liter thermische traagheid en enorme ruimte. Die capaciteit is meer waard op het moment dat ze gecoördineerd kan worden en minder op het moment dat er voor haar als back-up moet worden betaald.

Coördineren ervan vraagt geen nationale supercomputer. Het vraagt dat het huis kan zien wat de straat nodig heeft, dat het apparaat verteld kan worden wat het moet doen, dat de eigenaar mag bepalen wie het vertelt, en dat de respons meetbaar genoeg is om af te rekenen. Vier zinnen. Ze komen neer op twee API's, één marktinterface en een stel plichten voor hardwarefabrikanten — en dat alles is minder werk dan het volgende onderstation.

Ik blijf bij het faalgeval terugkomen, want dáár wordt goede techniek beslist. In mijn opstelling gaat het huis door als de NAS sterft, de domotica sterft en de glasvezel is doorgesneden: de meter wordt lokaal uitgelezen, de omvormer lokaal teruggestuurd, de batterij laadt omdat het prijssignaal van vanochtend in de cache dat zegt, en de lus draait door op een kleine computer zonder zicht op de buitenwereld. Dat is de basis die ik wil van een product en dat is de basis die een land met miljoenen aansluitingen nodig heeft als flexibiliteit een netbeleid moet worden in plaats van een demo.

Een energiesysteem dat alleen werkt zolang het online is, is geen energiesysteem. Het is een abonnement.

Geef ons die API's, verplicht die lokale interface, maak het betalingsmechanisme eerlijk, en het Nederlandse huis overtreft binnen vijf jaar elke prognose — de hardware staat er al en de P1-poort is al gratis. We hebben geen nieuwe techniek nodig. We moeten de laatste tien meter bedrading laten ophouden met eigendom van iemand anders' cloud te zijn.

1 comment: